Βρισκόμαστε στη μονομερή επ’ αόριστον παράταση της... παράτασης της εκεχειρίας από πλευράς ΗΠΑ, με ταυτόχρονο ναυτικό αποκλεισμό των ιρανικών λιμανιών. Το Ιράν έχει κλείσει τα Στενά του Ορμούζ για όσα πλοία αυτό επιθυμεί. Η επανέναρξη των διαπραγματεύσεων όλο εξαγγέλλεται και όλο αναβάλλεται.
Όλα δείχνουν πως η επίθεση των ΗΠΑ-Ισραήλ στο Ιράν έχει περάσει σε μια φάση που μοιάζει σαν ένας αγώνας αντοχής με εργαλείο φθοράς τα Στενά του Ορμούζ! Φτάσαμε εδώ, αφού πρώτα οι τυχοδιωκτικοί σχεδιασμοί των ΗΠΑ για κατάρρευση του ιρανικού καθεστώτος μέσω του αποκεφαλισμού της ιρανικής ηγεσίας και της χρησιμοποίησης από αέρος μιας τρομακτικής στρατιωτικής δύναμης απέτυχαν, και ενώ μια χερσαία επιχείρηση -έστω περιορισμένη χρονικά και εντοπισμένη στο χώρο- αφέθηκε προς στιγμήν στην άκρη μετά και τις απώλειες της επιχείρησης στο Ισφαχάν.
Η ρωσική προειδοποίηση προς το Ιράν
Μία μόλις μέρα μετά την έναρξη της εκεχειρίας, το Ρωσικό Συμβούλιο Ασφάλειας επισήμανε στην ηγεσία του Ιράν πως ο χρόνος των διαπραγματεύσεων μπορεί να χρησιμοποιηθεί από τις ΗΠΑ για την προετοιμασία μιας χερσαίας επιχείρησης. Η συσσώρευση στρατιωτικών δυνάμεων των ΗΠΑ στην περιοχή, και ειδικότερα η σύμπτωση της άφιξης του τρίτου αεροπλανοφόρου «Bush» με την λήξη (πριν αυτή παραταθεί) της εκεχειρίας (20/4) ήταν τα τεκμήριά του. Πέρα από τις συμπτώσεις, άραγε αυτή η συσσωρευμένη δύναμη πυρός (στην περιοχή της Ερυθράς και της Αραβικής Θάλασσας σταθμεύουν πια τρία αεροπλανοφόρα με τις αρμάδες τους, καθώς και το ελικοπτεροφόρο «Tripoli»), που ήδη χρησιμοποιείται σαν μοχλός πίεσης προς το Ιράν, θα χρησιμοποιηθεί κι αλλιώς (και πώς ακριβώς;), ώστε να αποσπάσουν οι ΗΠΑ μια συμφωνία που θα τους δίνει μια αξιοπρεπή έξοδο;
Τα στενά του Ορμούζ και η αμερικάνικη «στενωπός»
Η αιφνιδιαστική, όπως κατήγγειλε η ιρανική διαπραγματευτική ομάδα, αποχώρηση του Βανς από τις συνομιλίες του διημέρου 11-12/4 αιτιολογήθηκε με την απροθυμία του Ιράν να «δώσει» στις ΗΠΑ αυτά που θέλουν, όσον αφορά κυρίως το πυρηνικό πρόγραμμα. Πράγματι, η διοίκηση Τραμπ έχει τελευταία διαρθρώσει τις απαιτήσεις της κυρίως γύρω από το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα («παραδώστε το εμπλουτισμένο ουράνιο στις ΗΠΑ», κάτι που το Ιράν θεωρεί απαράδεκτο) και δευτερευόντως στο ζήτημα των Στενών του Ορμούζ. Πιο κάτω στην ατζέντα είναι το πυραυλικό πρόγραμμα, καθώς και η σχέση του Ιράν με τις δυνάμεις του λεγόμενου «άξονα της αντίστασης».
Μέσα από αυτή την επικέντρωση, οι ΗΠΑ θέλουν να βγουν από το στρατηγικό αδιέξοδο με το λιγότερο δυνατό κόστος. Όπως ομολόγησε ο ίδιος ο Τραμπ, η «έξοδος» του αμερικανικού ιμπεριαλισμού πρέπει να περιλαμβάνει οπωσδήποτε μια συμφωνία «για τα πυρηνικά του Ιράν», που θα είναι καλύτερη από αυτή του 2015. Αν αυτό δεν γίνει, ας φανταστούμε το κόστος σε κύρος και αξιοπιστία των ΗΠΑ, αλλά και την αντανάκλαση στους συσχετισμούς στην αμερικανική άρχουσα τάξη. Τότε, ο «λογαριασμός» της πολιτικής Τραμπ έναντι του Ιράν, από την αποχώρηση το 2017 της Συμφωνίας για τα Πυρηνικά του Ιράν (JPCOA) έως τους περσινούς βομβαρδισμούς των πυρηνικών εγκαταστάσεων του Ιράν, και φυσικά και κυρίως έως τον τωρινό πολεμικό τυχοδιωκτισμό, θα ήταν βαρύς τόσο για την διοίκηση Τραμπ όσο και για τον αμερικανικό ιμπεριαλισμό. Προσθέστε στον «λογαριασμό» και τα εξής: Το μεγάλωμα του ευρωατλαντικού ρήγματος, με τους Ευρωπαίους ιμπεριαλιστές σε εμφανή διάσταση με την πολιτική των ΗΠΑ, να συναντιούνται στο Λονδίνο και να παίρνουν αποφάσεις για τη -μεταπολεμική πάντα!- συμβολή τους στην «προστασία της ελεύθερης ναυσιπλοΐας». Τις μεγάλες ανησυχίες του αμερικανικού κατεστημένου για τις συνέπειες της μείωσης των πυραυλικών αποθεμάτων στο μεγάλο μέτωπο της Ουκρανίας ή σε αυτά που θα μπορούσαν να ανοίξουν (Ταιβάν). Τη δυσαρέσκεια των ασιατικών συμμάχων των ΗΠΑ (Νότια Κορέα, Ιαπωνία, Αυστραλία) από τη μετακίνηση αμυντικών συστημάτων από τον Ινδο-Ειρηνικό στη Μέση Ανατολή. Άραγε η αμήχανη αιχμή του -κατά τα άλλα τραμπούκου- Τραμπ προς την Κίνα, ότι πλοίο της που οι ΗΠΑ κατάσχεσαν είχε όπλα για το Ιράν, αναδεικνύει τα «ζόρια» των ΗΠΑ; Όπως επίσης τα αναδεικνύει σε μια άλλη μεγαλύτερη κλίμακα και η τρίτη στη σειρά απόπειρα δολοφονίας του Τραμπ;
Η κίνηση του ναυτικού αποκλεισμού αφορά λοιπόν το σύνολο της διαπραγμάτευσης. Θα λέγαμε μάλιστα ότι όσον αφορά το ζήτημα των Στενών του Ορμούζ το Ιράν έχει de facto αλλάξει το καθεστώς των Στενών. Έτσι, ειδικά για τα Στενά, οι ΗΠΑ βρίσκονται σε μειονεκτική θέση, με το μάξιμουμ που θα μπορούσαν να κερδίσουν να είναι η (πόσο πιθανή;) επαναφορά των Στενών στο προηγούμενο καθεστώς. Δεν το λες και επιτυχία...
Πάντως, μέχρι τώρα οι ΗΠΑ έχουν διαφύγει τον κίνδυνο ο αποκλεισμός να εξελιχθεί σε φιάσκο ή και σε μπούμερανγκ. Βέβαια, για τους δυτικούς αναλυτές παραμένει ερωτηματικό αν αποτελεί μια κίνηση απελπισίας ή αντίθετα μια -έστω εξ ανάγκης- υπολογισμένη κίνηση, όπως διατείνεται στο Forbes ο Ilan Berman, αντιπρόεδρος στο Αμερικανικό Συμβούλιο Εξωτερικής Πολιτικής (AFPC), μια από τις πιο επιδραστικές -στην αμερικανική εξωτερική πολιτική- δεξαμενές σκέψης. Σύμφωνα με την ανάλυση του Berman, οι ΗΠΑ έχουν τη δυνατότητα «να μετατρέψουν το μεγαλύτερο γεωγραφικό πλεονέκτημα του Ιράν σε τρωτό σημείο και αυτό κάνουν τώρα.» Μια τέτοια κίνηση «θα πετύχαινε δύο κρίσιμους στόχους: θα στερούσε από το ιρανικό καθεστώς την πιο ζωτική πηγή εσόδων και θα καθιστούσε κάθε κράτος που βασίζεται στο πετρέλαιο του Κόλπου σε ενδιαφερόμενο μέρος για την ανάσχεση του ιρανικού καθεστώτος». Αυτό θα γινόταν σε μια συγκυρία μάλιστα που η οικονομική και κοινωνική κατάσταση στο Ιράν έχει επιδεινωθεί και το Ιράν έχει γίνει πολύ πιο ευάλωτο στην πίεση μιας διακοπής των ενεργειακών του εξαγωγών. Έτσι, θα ανάγκαζε την ιρανική ηγεσία να επιλέξει: είτε «πραγματικές παραχωρήσεις όσον αφορά το πυρηνικό τους πρόγραμμα και τη συμπεριφορά τους στην περιοχή ή οικονομικό στραγγαλισμό».
Ωστόσο, πέρα από τα θεωρητικά σχήματα, το βασικό είναι η πραγματική επίδραση του ναυτικού αποκλεισμού των ΗΠΑ. Και σε αυτό οι απόψεις αλλά και τα τεκμήρια διίστανται. Κάποια δυτικά ΜΜΕ και αναλυτές ισχυρίζονται πως «ο ναυτικός αποκλεισμός φαίνεται να έχει αποτέλεσμα: τα πλοία σταματούν, οι φορτώσεις παγώνουν και η κυκλοφορία μειώνεται δραστικά... δεν έχουν καταγραφεί νέες φορτώσεις σε ιρανικά λιμάνια από την έναρξη του αποκλεισμού». Από την άλλη, το BBC επισημαίνει πως «η παρακολούθηση της ναυσιπλοΐας στην περιοχή είναι εκ φύσεως δύσκολη -πολλά πλοία απενεργοποιούν τους αναμεταδότες τους ή παραποιούν τα δεδομένα τους, κάτι που σημαίνει ότι μέρος της δραστηριότητας παραμένει «αόρατο». Επιπλέον, το Ιράν διαθέτει ήδη εναλλακτικούς τρόπους... όπως αποθήκευση πετρελαίου σε πλωτές δεξαμενές ή μεταφορές μέσω τρίτων». Το Lloyd’s αναφέρει ότι μετά την εφαρμογή του αποκλεισμού έχουν περάσει 26 πλοία, εκ των οποίων τα 11 είναι ιρανικά. Η υπηρεσία Tanker Trackers επισημαίνει πως με βάση τα στοιχεία της οι εξαγωγές αργού πετρελαίου του Ιράν προς την Κίνα και την Ινδία παραμένουν αμείωτες.
Ζητήματα ιρανικής συνοχής
Η μεταστροφή μέσα σε ένα εικοσιτετράωρο της ιρανικής ηγεσίας στο θέμα των Στενών του Ορμούζ, έδωσε αφορμή στην αμερικανική διοίκηση και τα δυτικά ΜΜΕ να μιλήσουν για διχασμό και σύγκρουση μεταξύ της πολιτικής εξουσίας (πρόεδρος, ΥΠΕΞ, πρόεδρος κοινοβουλίου) και των Φρουρών της Επανάστασης, τόσο που ο πρόεδρος του Κοινοβουλίου αναγκάστηκε να κάνει τη δήλωση «όλοι είμαστε Ιρανοί». Εκ πρώτης όψης φαίνεται ότι υπάρχει διαφοροποίηση στο εσωτερικό της ηγεσίας για τους τρόπους, το μέγεθος και τα χαρακτηριστικά ενός συμβιβασμού. Από την άλλη, μέχρι στιγμής δεν έχει φανεί αυτός ο διχασμός να έχει τη διάσταση που για λόγους εκμετάλλευσης και ψυχολογικού πολέμου της αποδίδει η διοίκηση Τραμπ.
Αυτό που μπορούμε να πούμε με μεγαλύτερη σιγουριά είναι ότι η ιρανική ηγεσία θα ήθελε και αυτή να υπάρξει μια συμφωνία. Μπορεί το Ιράν να ακύρωσε σε μεγάλο βαθμό τους στόχους των ΗΠΑ (και του Ισραήλ). Μπορεί ο έλεγχος των Στενών του Ορμούζ και οι επιπτώσεις στην παγκόσμια οικονομία να εξακολουθεί να είναι ισχυρό χαρτί για την ιρανική ηγεσία. Μπορεί, όπως γράφτηκε σε άρθρο του Π.Π. στην «Καθημερινή», να ισχύει ότι «ο ρυθμός εξάντλησης των οπλοστασίων του είναι μικρότερος από εκείνον των Αμερικανών». Ωστόσο, όπως το ίδιο άρθρο επισημαίνει, η ιρανική επικράτεια έχει υποστεί μεγάλες ζημιές με κόστος που υπολογίζεται σε 270 δισ. δολάρια. Αναφέρεται χαρακτηριστικά πως «έχουν πληγεί 125.000 κτίρια, μεταξύ των οποίων 339 υγειονομικές εγκαταστάσεις, 31 πανεπιστήμια, 857 σχολεία, 20.000 βιομηχανίες και βιοτεχνίες». Θα ήταν παράλογο λοιπόν η ηγεσία μιας χώρας, που δέχτηκε μια απρόκλητη επίθεση και με τέτοιου μεγέθους συνέπειες, να μην αναζητά μια συμφωνία που θα της δώσει τη δυνατότητα ανασυγκρότησης.
Παρά τις επιμέρους διαφορές, έως τώρα τουλάχιστον, η ιρανική ηγεσία δεν συζητά την πιθανότητα παράδοσης του ουρανίου στις ΗΠΑ. Δεν θα δώσει στις ΗΠΑ αυτό που δεν πήραν με πόλεμο. Κι αυτό δυσχεραίνει, με βάση τα όσα έχουμε γράψει για τις ΗΠΑ, την πιθανότητα ενός συμβιβασμού. Τμήματα της ιρανικής ηγεσίας φαίνεται να συζητούν την παράδοση μέρος ή όλου του ουρανίου στη Ρωσία (που έχει «προσφερθεί» εδώ και καιρό), αλλά είναι ζήτημα αν αυτό θα φέρει τις δύο πλευρές (ΗΠΑ-Ιράν) πιο κοντά ή θα περιπλέξει τις καταστάσεις. Ίσως τις επόμενες μέρες διαπιστώσουμε στην πράξη τα ευρύτερα αποτελέσματα του ταξιδιού του Ιρανού ΥΠΕΞ στη Ρωσία.
Συμπερασματικά, υπάρχουν σοβαρά ερωτηματικά για το τι θα ακολουθήσει της εκεχειρίας. Ή για να το πούμε διαφορετικά: παραμένει ανοιχτό το τι μπορεί να μεσολαβήσει μεταξύ μιας εκεχειρίας και της προσπάθειας επίτευξης μιας συμφωνίας, που σε κάθε περίπτωση δεν φαίνεται εύκολη.
