 |
Β.Ι. Λένιν |
Μέσα στο καλοκαίρι που μας πέρασε, κυκλοφόρησε το βιβλίο του Νίκου Κουλούρη, Ελληνική Βιβλιογραφία του Εμφυλίου Πολέμου 1945-1949. Αυτοτελή Δημοσιεύματα 1945-1999 από τις εκδόσεις Φιλίστωρ. Παρ’ ότι πρόκειται για ένα ειδικό βιβλίο, όπως είναι φυσικό απευθύνεται ως βοηθητικό εργαλείο στους ερευνητές της συγκεκριμένης περιόδου, δεν παύει να έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την οποιαδήποτε προσπάθεια εμπεριστατωμένης έρευνας και πολιτικής ανάλυσης γι’ αυτήν την περίοδο. Ετσι κι αλλιώς πρόκειται για τη σημαντικότερη ίσως περίοδο του κομμουνιστικού κινήματος στη χώρας μας, όπου η όξυνση της ταξικής πάλης έθεσε επί τάπητος το ζήτημα της εξουσίας ως άμεσο καθήκον. Θα μπορούσε βέβαια κανείς να περιοριστεί σε μια απλή αναφορά αυτής της έκδοσης ή παίρνοντάς την ως αφορμή να προχωρήσει σε κάποια νέα επιπρόσθετη προσέγγιση του Εμφυλίου. Πρόσθετοι λόγοι όμως μας παροτρύνουν να ασχοληθούμε διεξοδικότερα. Πρώτον, πρόκειται για την πρώτη και μοναδική προσπάθεια για τη συγκέντρωση του συνόλου σχεδόν της υπάρχουσας εργογραφίας –τόσο όσον αφορά την αριστερή όσο και τη δεξιά πολιτική προσέγγιση– και δεύτερον ο συγγραφέας δεν περιορίζεται απλώς στην επιστημονική καταγραφή των βιβλίων, αλλά συμπληρώνει το έργο του με μια αναλυτική εισαγωγή που ουσιαστικά αποτελεί πολιτική τοποθέτηση και άποψη τόσο για εκείνη την περίοδο όσο και για τις μετέπειτα διεργασίες στο κομμουνιστικό κίνημα. Βέβαια, η ίδια η φύση μιας εισαγωγής είναι απαγορευτική στην εκτεταμένη αναφορά. Παρ’ όλα αυτά, ο συγγραφέας κάνει αρκετά καθαρή τη θέση του για τις διεργασίες στο χώρο της Αριστεράς κατά το δεύτερο ήμισυ του εικοστού αιώνα. Δεν είναι τυχαίο λοιπόν που η Αυγή αποκήρυξε την εισαγωγή, ενώ το βιβλίο αποσιωπήθηκε από τον Ριζοσπάστη. Η δε Σύγχρονη Εποχή αναγκάστηκε να το βάλει στα ράφια της μετά από αρκετό καιρό, αφού πρώτα ζητήθηκε επίμονα από αρκετό κόσμο. Γι’ αυτό το λόγο, επιδιώξαμε να συναντήσουμε τον συγγραφέα και να κουβεντιάσουμε για το έργο του. Η καταγραφή και η αυτοψίακαι των 576 βιβλίων ήταν, όπως καταλαβαίνει κανείς, μια δουλειά γεμάτη δυσκολίες και φυσικά χρονοβόρα. Χρειάστηκαν 3,5 χρόνια κάτω από συνθήκες κατασκοπευτικού θρίλερ (κάποιος είχε ακούσει ότι ο τάδε κάποτε είχε δημοσιεύσει τις αναμνήσεις του), ενώ η όλη υπόθεση δεν έχει κλείσει. Ηδη έχουν βρεθεί καμιά εξηνταριά ακόμα βιβλία που θα παρουσιαστούν στο μέλλον είτε σε μια επανέκδοση είτε ως συμπλήρωμα. Η παρακάτω συνέντευξη είναι απλώς τμήμα μιας πολύωρης και αρκετά ενδιαφέρουσας συζήτησης που είχαμε. Τόσο μια δική μας κριτική για το βιβλίο όσο και οι τυχόν επιφυλάξεις μας για κάποιες από τις απόψεις που εκφράζει στη συνέντευξη θα παρουσιαστούν σε επόμενο φύλλο της εφημερίδας.
Κατ’ αρχήν ρωτήσαμε το Νίκο Κουλούρη για την απόφασή του να ασχοληθεί μ’ αυτήν τη συγκεκριμένη περίοδο τόσο της ελληνικής ιστορίας όσο και της ιστορίας του κομμουνιστικού κινήματος στην Ελλάδα. Ως βιβλιοθηκονόμος είχε άπλετες επιλογές, παίρνοντας υπ’ όψιν τα τεράστια κενά που υπάρχουν σ’ αυτόν τον τομέα της ελληνικής ιστοριογραφίας. Η απόφασή του λοιπόν πρέπει πρώτα απ’ όλα να εκληφθεί ως πολιτική.
Ο Νίκος Κουλούρης τόνισε ότι πάντοτε έτρεφε ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την περίοδο του Εμφυλίου και για το ΔΣΕ, θεωρώντας την ως μια πολύ σημαντική περίοδο της κοινωνικής επανάστασης που έλαβε χώρα στην Ελλάδα κατά τη δεκαετία του 1940. Μια περίοδος που είναι κατασυκοφαντημένη και αποσιωπημένη, και σ’ αυτό έχει συντελέσει όχι μόνο ο αντικομμουνισμός της αντίδρασης αλλά και τμήματα της ίδιας της ευρύτερης Αριστεράς. Θεωρεί ότι ο Εμφύλιος είναι αποσιωπημένος ταυτόχρονα και από το ΚΚΕ –μετά το 1956– όσο και μετά το 1968 από το ΚΚΕ εσ. Και τα δύο αυτά κόμματα είτε αποσιωπούσαν είτε κατασυκοφαντούσαν, εμμέσως, την περίοδο αυτή. Εξυμνούνταν δηλαδή η περίοδος της Αντίστασης και αποσιωπούνταν ακριβώς η δεύτερη φάση του ΔΣΕ. Κατά τη γνώμη του, είναι μια περίοδος που δεν έχει μελετηθεί από το κομμουνιστικό κίνημα ούτε έχουν βγει τα απαιτούμενα συμπεράσματα. Επειδή τελευταία υπάρχει μια διαπιστωμένη αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος –από πολλές πλευρές και κατευθύνσεις– για εκείνην την περίοδο, σκέφτηκε λοιπόν ότι απαραίτητη προϋπόθεση κάθε σχετικής μελέτης είναι η σύνταξη μιας βιβλιογραφίας.
Από το άλλο μέρος, είναι γνωστό ότι πολύ αγωνιστές, που επέστρεψαν στην Ελλάδα κατά τη δεκαετία του 1980 από τη Σοβιετική Ενωση και τις άλλες Ανατολικές χώρες, είχαν γράψει αναμνήσεις, απομνημονεύματα, μαρτυρίες. Το ίδιο και αρκετοί μακρονησιώτες και φυλακισμένοι στην Ελλάδα. Ο Νίκος Κουλούρης επισημαίνει ότι με την πάροδο του χρόνου όλα αυτά χάνονται, δεν υπάρχουν διαθέσιμοι εκδότες, οι παλιότερες εκδόσεις ήταν κατά βάση ιδιωτικές, τυπωμένες σε περιορισμένο αριθμό αντιτύπων που κυρίως μοιράζονταν σε φίλους και γνωστούς. Με την πάροδο του χρόνου, οι συγγραφείς πεθαίνουν και τις περισσότερες φορές κανείς πλέον δεν ενδιαφέρεται να αναπαράγει αυτές τις μαρτυρίες, οι οποίες είναι πολύτιμες ψηφίδες για την ιστορία του Εμφυλίου και του ΔΣΕ. Ολο αυτό το υλικό πρέπει να αξιοποιηθεί από το επαναστατικό κομμουνιστικό κίνημα, ώστε να βγουν τα συμπεράσματα γιατί οδηγηθήκαμε στην ήττα. Το βιβλίο λοιπόν ειδώθηκε ως συνεισφορά προς αυτήν την κατεύθυνση.
Στη συνέχεια θίχτηκε το ζήτημα της αναζωπύρωσης του ενδιαφέροντος είτε σε πανεπιστημιακούς κύκλους είτε στον αστικό τύπο και την τηλεόραση. «Τα τελευταία τρία χρόνια ο Εμφύλιος έχει γίνει αντικείμενο ακαδημαϊκών προσεγγίσεων, ειδικά με αφορμή τα 50 χρόνια από τη λήξη του Εμφυλίου -το 1999. Είμαι σίγουρος ότι η άρχουσα τάξη αναλαμβάνει να διαχειριστεί με τους δικούς της ιδεολογικούς όρους την ιστορία εκείνης της εποχής όπως και του κομμουνιστικού κινήματος. Είναι πολύ χαρακτηριστικό ότι το Βήμα και η Καθημερινή καθώς και η τηλεόραση (π.χ. η σειρά του Κούλογλου) προχώρησαν σε εκτεταμένα αφιερώματα με κοινό μοτίβο: ότι ήταν μια τραγωδία, φέρουν ευθύνες και οι δύο, αλλά από δω και πέρα οι Ελληνες πρέπει να τα βρουν, ποτέ ξανά οξύτητες κ.λπ. κ.λπ. Η επιδίωξη είναι να ξορκίσουν τον τρισκατάρατο εμφύλιο πόλεμο κι έτσι να απαλλαγούν οι νικητές για τα εγκλήματα που τους βαρύνουν». Ξαναγράφεται δηλαδή η ιστορία από τους νικητές; « Ναι. Ξαναγράφουν την ιστορία που παλαιότερα τη διαχειρίζονταν αναφερόμενοι σε ληστοσυμμορίτες και σλαβοκίνητοους, ενώ σήμερα μιλάνε για βαριά λάθη του αριστερού κινήματος. Ο στόχος βέβαια παραμένει ο ίδιος, υποταγή και διάλυση του κινήματος».
Αν αυτή ήταν και είναι η στάση αστών και ρεβιζιονιστών, ποια ήταν η στάση της επαναστατικής Αριστεράς; Σύμφωνα με τον Νίκο Κουλούρη, αν ο Εμφύλιος δεν είχε ποτέ μελετηθεί, για ευνόητους λόγους, από την Αριστερά -με την ευρεία έννοια του όρου- επειδή τα δυο ΚΚΕ έπρεπε να δίνουν πιστοποιητικά καλής διαγωγής στην άρχουσα τάξη, από την άλλη μεριά, η εξωκοινοβουλευτική Αριστερά ποτέ δεν προσέγγισε το θέμα είτε με τη συγγραφή βιβλίων είτε με επετειακές εκδηλώσεις. Η υπεράσπιση του ΔΣΕ σε άρθρα στις εφημερίδες της γινόταν μάλλον μόνο από τα πλάγια, λες και ο Εμφύλιος ήταν ταμπού.
Αυτό όμως ακούγεται λίγο παράξενα, αφού και ο ίδιος δέχεται ότι το 1956 αποτελεί το σημείο καμπής για το μ-λ κίνημα στη χώρα μας. Ο ίδιος πιστεύει ότι ορισμένες αντιλήψεις μάλλον είχαν γίνει έμμονες ιδέες μέσα στο στελεχικό δυναμικό των μ-λ οργανώσεων, και αναφέρεται στα περί τυχοδιωκτισμών της ηγεσίας του ΚΚΕ εκείνη την περίοδο και ιδιαίτερα περί τυχοδιωκτισμών του Ζαχαριάδη. «Το μ-λ κίνημα, έτσι που έχω γνωρίσει, από τη μεταπολίτευση και μετά, αλλά και πιο πριν από τη δικτατορία, από την κίνηση της ΟΜΛΕ δεν συνέδεε ιστορικά την τύχη του με την ηγεσία του Ζαχαριάδη. Δεν είναι η στιγμή να κρίνουμε αν ήταν σωστό. Βέβαια, όταν γύρισαν κάποιοι πολιτικοί πρόσφυγες, το ΕΚΚΕ άρχισε να υπερασπίζεται -άκριτα πολλές φορές- εκείνη την περίοδο. Υπάρχει βέβαια μια αντίφαση. Οι μ-λ οργανώσεις των Ανατολικών χωρών ήταν στελεχωμένες με μαχητές και μαχήτριες του ΔΣΕ, ενώ εδώ από νέο κόσμο. Δυστυχώς μετά το 1980, λόγω των εξελίξεων στο χώρο της εξωκοινοβουλευτικής Αριστεράς, δεν έγινε ποτέ ουσιαστική συνάντηση μεταξύ τους». Θεωρεί ότι παρά τις αντιπαραθέσεις, ιδιαίτερα τα πρώτα χρόνια μετά τη μεταπολίτευση, π.χ. η περίπτωση του δικού μας κειμένου για τα 56 χρόνια από την ίδρυση του ΚΚΕ, αποφεύγουμε να κουβεντιάζουμε για τον Δεκέμβρη και τον Εμφύλιο, λες και έχουμε ενοχές. Πρέπει να ξεφύγουμε από αυτήν την κληρονομιά της σιωπής. Τουλάχιστον μια εκδήλωση από κοινού των μ-λ οργανώσεων για το ΔΣΕ θα έδειχνε ότι το παρελθόν δεν είναι ξεχασμένο.
Κατά τη γνώμη του, η ίδια η αριστερή νεολαία σήμερα αγνοεί, πολλές φορές, ουσιώδεις πλευρές αυτής την δεκαετίας, της πιο σημαντικής για την πάλη των τάξεων στην Ελλάδα κατά τον 20 αιώνα. Σήμερα που οι διαπλάθονται σοσιαλδημοκρατικές συνειδήσεις και εξασκείται ιδεολογική τρομοκρατία. Ονομάζουν τον Εμφύλιο «αδελφοκτονία», έξω από την ιστορία και την κοινωνία, λες και ήταν θεομηνία. Και καταλήγει ότι «πρέπει να αναδείξουμε πως ποτέ οι λαοί και οι καταπιεσμένες τάξεις δεν περνούν μάταια από το αιματηρό και ακριβοπληρωμένο σχολείο του εμφυλίου πολέμου. Οφείλουν να διδαχθούν από την ήττα τους και οι επαναστάτες να βγάλουν χρήσιμα συμπεράσματα, ώστε και στο μέλλον να θέσουν σε κίνηση τις διεργασίες».
Προλεταριακή Σημαία, φ.417, 4/11/00