O ΑΝΤΑΙΟΣ KAI TO ΠΝΕΥΜΑ ΤΗΣ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗΣ

ΕΠΑΝΕΚΔΟΘΗΚΑΝ ΟΛΑ ΤΑ ΤΕΥΧΗ ΤΟΥ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΥ

Ο Ανταίος πρωτοκυκλοφόρησε σαν δεκαπενθήμερο περιοδικό «για τη μελέτη των προβλημάτων της Ανοικοδόμησης», στην Αθήνα στις 20 του Μάη του 1945. Ψυχή του περιοδικού υπήρξε από την πρώτη στιγμή ο Δημήτρης Μπάτσης, ο γνωστός επιστήμονας και αγωνιστής, συγγραφέας του βιβλίου «Η βαριά βιομηχανία στην Ελλάδα», που εκτελέστηκε στα 1952 μαζί με τους Μπελογιάννη, Καλούμενο και Αργυριάδη. Η σύλληψη του Μπάτση σήμαινε και το τέλος της διαδρομής του Ανταίου. Τελευταίο τεύχος, αυτό που κυκλοφόρησε το καλοκαίρι του 1951. Ο Δ. Μπάτσης ήταν από την αρχή υπεύθυνος σύνταξης ενώ διευθυντής μέχρι τον Ιούλη του 1947 ήταν ο καθηγητής Χαράλαμπος Θεοδωρίδης. Με την αποχώρηση του Χ. Θεοδωρίδη, ο Μπάτσης αναλαμβάνει και τη διεύθυνση του Ανταίου.

Εργαστήριο σημαντικό υπήρξε το ηρωικό κίνημα της Εθνικής Αντίστασης. Ο Νίκος Κιτσίκης σε μια ομιλία του στα τέλη του 1945 αναφέρεται στην δραστηριότητα επιτρόπων που δούλεψαν κάτω από την στέγη του Τεχνικού Επιμελητηρίου αλλά και των Ομάδων Μελέτης Σχεδιοποιημένης Ανοικοδόμησης (ΟΜΣΑ) που δημιουργήθηκαν με πρωτοβουλία του ΚΚΕ την άνοιξη του 1944. Στα χρόνια της Κατοχής ένα ευρύ επιστημονικό δυναμικό, στρατεύτηκε στο κίνημα της Αντίστασης και της εθνικής και κοινωνικής Απελευθέρωσης. Η Ελλη Παππά κάνει μάλιστα ιδιαίτερη αναφορά στον ρόλο της Ηλέκτρας Αποστόλου και του Γιάννη Ζεύγου που έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην οργάνωση και τη συγκρότηση αυτών των ομάδων. Ταυτόχρονα με τον αντιφασιστικό αγώνα, οι κομμουνιστές επεδίωκαν, στο μέτρο που επέτρεπαν οι δύσκολες συνθήκες, να δημιουργήσουν τις προϋποθέσεις για μια αναγεννητική πορεία της χώρας. Στη βάση μιας σχεδιασμένης οικονομίας και κοινωνικής ανασυγκρότησης. Από αυτή την πρώτη προσπάθεια ξεπήδησε αργότερα η ομάδα του Ανταίου αλλά και η επιστημονική εταιρία νεοελληνικών προβλημάτων «Επιστήμη – Ανοικοδόμηση» (ΕΠΑΝ). Τον Σεπτέμβρη του 1945, εβδομήντα περίπου επιστήμονες και διανοούμενοι ιδρύουν την ΕΠΑΝ και στην προσωρινή διοικητική επιτροπή συμμετέχουν –μεταξύ άλλων– οι Δ. Μπάτσης, Α. Αγγελόπουλος, Π. Κόκκαλης, Σ. Μάξιμος, Η. Ηλιού, Δ. Καββαδάς, Ν. Κιτσίκης κ.α. Στις αρχές του 1946 τα μέλη ξεπερνούν τα 20, οι οποίοι εργάζονται σε κύκλους και συνεργεία μελέτης.

Η προσπάθεια επικεντρώνεται στο να αποδειχθεί ότι η Ελλάδα μπορεί να γίνει βιώσιμη και να ανοικοδομηθεί, ανεξάρτητη τόσο από τα δεσμά της εξάρτησης, της ξενικής «βοήθειας» και των διάφορων «δανείων – βρόχων». Οτι μπορεί να λύσει το επισιτιστικό πρόβλημα του λαού της, αναπτύσσοντας και εκσυγχρονίζοντας την αγροτική παραγωγή. Οτι μπορεί να σχεδιάσει μια σημαντική βιομηχανική ανάπτυξη, να αξιοποιήσει τις επιστημονικές κατακτήσεις και τις προόδους της τεχνολογίας προς όφελος του λαού και των αναγκών του. Στην ιδρυτική διακήρυξη δεν γίνεται καμία αναφορά στο κοινωνικό καθεστώς στο οποίο και με το οποίο θα γίνει η ανοικοδόμηση, παρά μόνο ο όρος της εθνικής ανεξαρτησίας και της αδέσμευτης αξιοποίησης των παραγωγικών δυνάμεων για την εξυπηρέτηση του λαού. Στην εισαγωγική, όμως, διάλεξη για τους σκοπούς της Εταιρίας, ο Ν. Κιτσίκης, τον Δεκέμβρη του 1945, βρίσκει την ευκαιρία να μιλήσει για τις οριστικές λύσεις «… που πρέπει να προδιαγράφουν τη μετάβασή μας στον σοσιαλισμό…». Πίσω από αυτήν την τοποθέτηση, ο προσεκτικός αναγνώστης θα ανακαλύψει τα διλήμματα, τις αντιφάσεις αλλά και τις ταλαντεύσεις που κυριαρχούν εκείνη την εποχή.

Στο 7^ο Συνέδριο του ΚΚΕ (Οκτώβρης του 1945), ο Ν. Ζαχαριάδης στην εισήγησή του αναφέρεται –και ονομαστικά– στην πρωτοβουλία και την εργασία αυτής της επιστημονικής ομάδας. Αναφέρεται ιδιαίτερα στην αναγκαιότητα της βαριάς βιομηχανίας και της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας. Η απόφαση του Συνεδρίου καταδικάζει τις αστικές εκδοχές της ψωροκώσταινας και της Μεγάλης Ιδέας. Διατυπώνει το αίτημα για μια αυτοδύναμη οικονομική ανάπτυξη, στηριγμένη στις πλουτοπαραγωγικές πηγές της χώρας και στην πλειοψηφία του εργαζόμενου λαού της.

Το ποιος και τι εμπόδιζε την ανοικοδόμηση της χώρας σε μια ριζικά διαφορετική κοινωνική κατεύθυνση και σε ανεξάρτητη βάση φάνηκε καθαρά πολύ σύντομα. Ο Ανταίος μπήκε στην περίοδο του εμφυλίου και του ένοπλου αγώνα του ΔΣΕ κατά των μοναρχοφασιστών αναγκασμένος να προσαρμοστεί. Στις δύσκολες συνθήκες της βαριάς τρομοκρατίας, των έκτακτων στρατοδικείων και των… τακτικών εκτελέσεων, το περιοδικό ισορροπεί ανάμεσα στη νομιμότητα και την παρανομία. Τον Γενάρη του 1948, το πρώτο τεύχος της δεύτερης –και τελευταίας– περιόδου αναγγέλλει ότι ο Ανταίος γίνεται μηνιαίο περιοδικό για την Επιστήμη, την Τεχνική και την Οικονομία. Πληθαίνουν τα άρθρα γύρω από ευρύτερα κοινωνικά, φιλοσοφικά και επιστημονικά ζητήματα. Οι συνθήκες άλλαξαν, διαπιστώνει το εισαγωγικό σημείωμα: «Υπέρτατο χρέος των εργατών της επιστήμης… να διαλύσουν το σκοτάδι, να αναστυλώσουν την αξία της επιστήμης…». Νέοι αρθρογράφοι εμφανίζονται: Βασίλης Ρώτας, Τάσος Βουρνάς, Ρόζα Ιμβριώτη, Μάρκος Αυγέρης. Αυξάνονται οι μεταφράσεις ξένων φιλοσοφικών και επιστημονικών κειμένων. Μεγαλώνουν τα χρονικά διαστήματα ανάμεσα σε κάθε έκδοση και πυκνώνουν οι κραυγές αγωνίας της σύνταξης για τις δυσκολίες έκδοσης. Μετά τη λήξη του εμφυλίου, ο Ανταίος συνεχίζει να εκδίδεται. Στο τελευταίο τεύχος που κυκλοφόρησε τον Ιούνη του 1951, ο Μπάτσης έγραφε για την αποικιακή εκχώρηση της Πτολεμαΐδας. Ανώνυμος αρθρογράφος στη στήλη των εργατικών προβλημάτων αναφερόταν στη συγχώνευση των ασφαλιστικών οργανισμών τονίζοντας προφητικά ότι το πρόβλημα θα παραμείνει πάντα άλυτο, αν δεν μελετηθούν οι απόψεις της εργατικής τάξης. Αυτά λίγο πριν τις συλλήψεις και την τελευταία περιπέτεια. Ο Δ. Μπάτσης, δίπλα στον ήρωα του ΚΚΕ, Ν. Μπελογιάννη τουφεκίστηκε στις 30 του Μάρτη του 1952, ξημερώματα Κυριακής από το καθεστώς των μοναρχοφασιστών και της αμερικανοκρατίας.

Παρ’ ότι κατατοπιστική και καλογραμμένη, η εισαγωγή της Ελλης Παππά στην επανέκδοση του Ανταίου δεν αποφεύγει σε μερικά σημεία τους υπαινιγμούς ενάντια στην ηγεσία του ΚΚΕ. Ενώ παραδέχεται τον πρωταγωνιστικό του ρόλο στην συγκρότηση της ομάδας του Ανταίου, θεωρεί ότι στην πορεία η ηγεσία δεν καλόβλεπε τη φυσιογνωμία που διαμόρφωνε, επιδιώκοντας την υποταγή και τον περιορισμό της εντός της κομματικής γραμμής. Την κατηγορία για παρεμβάσεις στα άρθρα-κατευθύνσεις του περιοδικού, παρ’ ότι δεν καταλαβαίνουμε, τί κακό βρίσκει σε κείνα τα δύσκολα χρόνια της σύγκρουσης στην άποψη ότι είναι: «… αυταπάτη να νομίζουμε ότι μπορεί ο επιστήμονας να εργάζεται «αθόρυβα» στο εργαστήριο, όταν ο χωρικός αναγκάζεται να καταφύγει στο όπλο και ο εργάτης απουσιάζει από την παραγωγή…».

Οπως σωστά γράφτηκε πρόσφατα, οι δύο τόμοι του Ανταίου είναι η εποποιία του πνεύματος της αντίστασης σε δύσκολους αλλά και ελπιδοφόρους καιρούς. Γι αυτό και αξίζουν της προσοχής μας, της μελέτης αλλά και της αντίστοιχης προβολής.